Indië-Herdenking: verhalen blijven aanwezig

Eerder vanavond vond in Heerenveen de jaarlijkse Indiëherdenking plaats. Met de Indië-herdenking worden alle slachtoffers herdacht van de oorlog tegen Japan en de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Vandaag is het 75 jaar geleden dat Japan de capitulatie aankondigde in de Tweede Wereldoorlog.
Burgemeester Tjeerd van der Zwan was een van de sprekers. De tekst van zijn toespraak is hieronder weergegeven.*



Dames en heren,

Wat fijn dat we elkaar hier vanavond treffen. Elk jaar komen we op 15 augustus bij elkaar om stil te staan bij het definitieve einde van de Tweede Wereldoorlog en alle slachtoffers te gedenken die vielen onder de Japanse bezetting van Nederlands-Indië.

Dit jaar was het maar de vraag of we bij elkaar konden komen. Vanwege de dreiging van het Corona-virus is er landelijk opgeroepen thuis te herdenken: Speld de Melati op, de ons bekende Indische Jasmijn die we als herdenkingssymbool dragen. Kook samen een lekkere Nasi Bungkus en bestel een grote zonnebloem en laat die in het Indisch Monument in Den Haag steken. Dat is de landelijke oproep.

Bijna alle gemeenten volgen deze oproep.
Toch hebben wij als gemeente Heerenveen, samen met onze veteranen en defensie, besloten vanavond bij elkaar te komen. Op een Corona-veilige manier, met gepaste afstand tot elkaar, hier in de Trinitas Kerk.
We doen dit omdat 75 jaar vrijheid wel heel bijzonder is. En we doen dit omdat veel veteranen hebben aangegeven heel veel waarde te hechten aan het bij elkaar komen. Elk jaar kan voor hen immers het laatste jaar zijn. En we doen het zeker ook omdat aan Gerrit Vis en Jan Dam vanavond postuum het “Ereteken voor Orde en Veiligheid met de gespen 1947-1948” wordt uitgereikt. Die uitreiking zal plaatsvinden aan hun nabestaanden door luitenant-generaal Badoux. Hij zal zo meteen uitgebreid aandacht besteden aan de bijzondere verhalen van onze twee plaatsgenoten.

Indië-monument Gashoudersplein, Heerenveen

Wij herdenken op 15 augustus het einde van de Tweede Wereldoorlog. Net hebben wij bij het Indië Monument weer onze kransen gelegd. Op het monument staan vijf namen van plaatsgenoten die als militair in Nederlands-Indië zijn gesneuveld. Die gevallenen staan symbool voor alle gevallenen uit die tijd. Gesneuveld in de strijd tegen de Jappen, omgekomen in een interneringskamp of doodgegaan als dwangarbeider. Nadrukkelijk heb ik het hier ook over de tienduizenden  zogenaamde Romoesja’s, Javaanse jongemannen die slavenarbeid moesten verrichten en het leven lieten aan de ‘dodenspoorlijnen’ in Thailand, Birma en op Sumatra. Het einde van de Tweede Wereldoorlog, die 15e augustus, steeds meer ingeburgerd in de Nederlandse samenleving, betekende echter nog geen vrede in Nederlands-Indië. Twee dagen na de Japanse overgave werd de onafhankelijke republiek Indonesia uitgeroepen. Een tijd van chaos, dreiging en moordpartijen breekt aan. Deze ‘Bersiap-tijd’ duurde een klein jaar en heeft nog veel slachtoffers geëist onder de Nederlandse -, Molukse- en Chinese bevolking. Ook het zusje van mijn moeder verloor in die tijd het leven.

In totaal zijn in de Japanse kampen en in het jaar na de Japanse overgave meer dan 13.000 Europese burgers in Nederlands-Indië omgekomen. Wij herdenken hun vandaag met eerbied en liefde.

Herdenken, echt herdenken door generaties die de oorlog en de bezetting niet hebben meegemaakt, die geen echte onvrijheid kennen, is alleen mogelijk wanneer zij zich kunnen inleven met wat er 75 jaar geleden allemaal gebeurde. En daarom is het nodig dat verhalen, ervaringen, gruwelijkheden worden doorverteld en gedeeld. Hoe moeilijk en pijnlijk ook. Onlangs hoorde ik een kleindochter over haar opa, die in een interneringskamp had gezeten, zeggen: “Opa vertelde alleen maar over de grappige zaken. Over het kattenkwaad dat hij uithaalde in het kamp. Maar over de nare ervaringen zweeg hij. Zelfs tegen mijn oma sprak hij er zich niet over uit. Zij hoorde hem alleen maar schreeuwen in zijn angstdromen.”

Het kan ook anders. Niet iedereen zwijgt en er worden steeds meer verhalen bekend. Het Veteraneninstituut brengt enkele keren per jaar een waardevol tijdschrift uit waar verhalen worden verteld, ook uit deze periode.
Dichterbij, in onze eigen gemeente, gebeurt dit ook. Bij de bijeenkomsten in het Veteranencafé delen veteranen hun verhalen. Vaak onderling, maar ook in bijzijn van familieleden. Enkele jaren geleden kon ik op 15 augustus daarom het verhaal vertellen over Pieter de Haan, dat door een oom-zegger bij ons op het gemeentehuis werd aangeleverd. Zo gaan namen ineens leven.

En zo mocht ik afgelopen zaterdag 8 augustus in Museum Heerenveen een tentoonstelling openen van schilderijen van Cor Rumondor over wat zijn moeder, Netty Bottinga, moest doormaken in de vrouwengevangenis Baloe in Semerang. Zij kreeg daar te maken met jarenlange folteringen en gruwelijkheden. En ondertussen werd haar man door de Jappen vermoord. Een indrukwekkende serie schilderijen die het verschrikkelijke verhaal van Netty Bottinga vertellen aan nieuwe generaties.

Officieel zijn de mensen die leefden in toenmalig Nederlands-Indië 75 jaar geleden bevrijd. Maar zijn zij echt vrij? Ik heb eens iemand horen zeggen dat vrijheid in essentie “vrij zijn van angst en haat is”. Angst en haat belemmeren je blik op andere mensen, op de wereld.

Enige jaren geleden kreeg ik als burgemeester van Heerenveen het verzoek van een inwoner de Japanse vlag uit het centrum te verwijderen. Er hingen indertijd nationale vlaggen van de landen die deelnamen aan een internationaal schaatskampioenschap in Thialf. Hij kon er niet tegen een Japanse vlag, waar hij vroeger voor moest buigen, in zijn eigen centrum te zien. Ik heb de vlag laten verwijderen.

Mijn moeder heeft tot haar dood een haat tegen de Japanners gehad. Er kwamen geen Japanse producten in huis en ze weigerde in een Japanse auto te stappen.

Zo bekeken zijn mijn moeder, en ik denk met haar heel veel anderen, misschien nooit echt bevrijd na die verschrikkelijke wereldoorlog. Dat stemt droevig.

Maar het zet ook aan tot waakzaamheid. Tot het voorkomen van zo’n wereldbrand in de toekomst. Ik hoop dat dat deel van de boodschap nog bij veel generaties zal doorklinken!


*alleen de gesproken tekst geldt