Indiëherdenking: Verdriet, verhalen en verzoening

Op 15 augustus kwamen inwoners, nabestaanden en betrokken organisaties samen bij het Indiëmonument in Heerenveen. Samen stonden zij stil bij het einde van de Tweede Wereldoorlog, de capitulatie van Japan en de bevrijding van het voormalige Nederlands-Indië. De slachtoffers van de oorlog en de Japanse bezetting werden herdacht. Er werden verhalen verteld over de gebeurtenissen die ook vandaag de dag nog raken en voelbaar zijn.

Herdenken met verhalen die blijven leven

De gebeurtenissen van toen zijn niet alleen verleden tijd. De verhalen worden binnen families en gemeenschappen doorgegeven, blijven leven en worden ook vandaag nog gevoeld. Tijdens de Indiëherdenking was er ruimte voor deze verhalen, voor herinneringen en voor wat niet vergeten mag worden.

Toespraak burgemeester

Burgemeester Avine Fokkens-Kelder sprak tijdens de herdenking over het belang van herdenken, luisteren en het doorgeven van verhalen.

Geachte aanwezigen,

Op 15 augustus staan wij stil bij een moment dat voor velen in Nederland niet vanzelfsprekend in het geheugen gegrift staat, maar dat voor honderdduizenden mensen het werkelijke einde van de Tweede Wereldoorlog markeert.
Met de capitulatie van Japan kwam op 15 augustus 1945 een einde aan een oorlog die miljoenen levens in Azië en het voormalige Nederlands-Indië voorgoed heeft getekend.

Vandaag herdenken wij de slachtoffers van de Japanse bezetting.
De gevangenen van de interneringskampen.
De dwangarbeiders aan de Birma-spoorweg.
De vrouwen die slachtoffer werden van seksueel geweld.
En allen die stierven door honger, ziekte en geweld.
Wij herdenken iedereen die zijn leven verloor én iedereen die de oorlog overleefde, maar haar nooit meer achter zich kon laten.

Herdenken begint met luisteren.
Want wat is gebeurd, leeft niet alleen voort in geschiedenisboeken, maar ook in de verhalen die van generatie op generatie worden doorgegeven.
In een vergeelde foto.
In een stilzwijgen dat pas na vele jaren wordt doorbroken.
Die verhalen zijn kwetsbaar.
Ze verdwijnen wanneer niemand meer vraagt.
Wanneer niemand meer luistert.
Daarom moeten wij ze blijven vertellen.
Niet om oude tegenstellingen levend te houden, maar omdat wij zonder herinneringen ons morele kompas verliezen.

Juist daarom is de vraag hoe wij vandaag herdenken actueler dan ooit.
De voorzitter van de Stichting Nationale Herdenking 15 augustus 1945, Paul Doop, schreef onlangs dat het verdriet van meer dan tachtig jaar geleden niet verdwenen is.
Dat kan ook niet.
Verdriet kent geen houdbaarheidsdatum.

Tegelijkertijd stelde hij een vraag die velen bezighoudt: is naast het doorgeven van de pijnlijke verhalen ook de tijd van verzoening aangebroken?
Die vraag is niet eenvoudig.
Verzoening betekent niet dat wij vergeten of het verleden kleiner maken dan het is.
En zij betekent al helemaal niet dat schuld en verantwoordelijkheid verdwijnen.
Werkelijke verzoening begint juist bij de erkenning van het geleden onrecht.

Daarom kreeg het staatsbezoek van de Japanse keizer en keizerin eerder dit jaar een bijzondere betekenis.
Hij sprak over de pijn en het verdriet van de oorlog die nog altijd voortleven en riep op de verhalen van de slachtoffers te blijven doorgeven, zodat een dergelijke geschiedenis zich nooit meer zal herhalen.
Ook Koning Willem-Alexander benadrukte dat wij juist door het delen van verhalen kunnen bouwen aan een toekomst van vrede, gerechtigheid en verzoening.
Woorden alleen zijn niet genoeg.
Maar woorden kunnen wel een deur openen die jarenlang gesloten bleef.
De eerste generatie heeft ons geleerd hoe kostbaar vrijheid is en wat oorlog met mensen doet.
Juist daarom mogen wij hun verhalen nooit loslaten.

Maar misschien vraagt onze tijd ook iets nieuws van ons.
Dat wij naast herinneren ook durven ontmoeten.
Dat wij naast erkend verdriet ruimte maken voor dialoog.
En dat wij naast het verleden ook verantwoordelijkheid nemen voor de toekomst.
Want uiteindelijk herdenken wij niet alleen om terug te kijken, maar vooral om vooruit te kunnen.

De derde en vierde generatie stellen andere vragen dan hun grootouders.
Hoe kon dit gebeuren?
Welke keuzes maakten gewone mensen?
En welke keuzes maken wijzelf wanneer vrijheid, recht en menselijkheid onder druk staan?

Dat zijn geen vragen die alleen over 1945 gaan.
Het zijn vragen over vandaag.
Want vrede is nooit vanzelfsprekend.
Wij zien opnieuw oorlog in Europa en daarbuiten.
Wij zien hoe mensen worden ontmenselijkt.
Wij zien hoe propaganda, polarisatie en haat opnieuw hun weg vinden.
Juist daarom is deze herdenking geen ritueel uit het verleden, maar een opdracht voor het heden.
Misschien is dát wel de diepste betekenis van verzoening: niet dat wij het verleden afsluiten, maar dat wij weigeren het zich te laten herhalen.
Daarom blijven wij herdenken.
Daarom blijven wij luisteren.
Daarom blijven wij de verhalen doorgeven.

Dank u wel.

Dit is de voorbereide spreektekst. De uitgesproken tekst kan hiervan afwijken.